HOOFDSTUK 241: EÉN BEWUSTZIJN, VELE VENSTERS: OVER HET MYSTERIE VAN INDIVIDUELE ERVARING

Hoofdstuk 241

Ik ben

Nog even een reminder, maar ook omdat ik over dit onderwerp vragen kreeg:

Veel spirituele tradities , van het hindoeïstische Advaita Vedanta tot mystieke stromingen binnen het boeddhisme en zelfs sommige westerse filosofieën , stellen dat de werkelijkheid in essentie één is. Alles wat bestaat, zo wordt gezegd, is een manifestatie van één enkel, ondeelbaar bewustzijn. Dit roept echter een intrigerende vraag op: als er werkelijk maar één bewustzijn is, waarom ervaart ieder mens dan een eigen, afgesloten innerlijke wereld? Waarom kan ik mijn gedachten voelen, maar niet direct die van jou?

Op het eerste gezicht lijkt dit een tegenstrijdigheid. Maar misschien ligt de oplossing in het onderscheid tussen bewustzijn zelf en de vormen waarin het zich uitdrukt.

Een veelgebruikte metafoor in spirituele filosofie is die van de oceaan en de golven. Stel je een enorme oceaan voor: één ononderbroken massa water. Wanneer de wind waait ontstaan er golven. Elke golf lijkt afzonderlijk , met een eigen vorm, beweging en moment van ontstaan , maar in wezen is zij niets anders dan oceaan.

Als we deze metafoor toepassen op bewustzijn, dan is het universele bewustzijn de oceaan, en zijn individuele mensen de golven. De golf kan zeggen: “Ik ben deze specifieke vorm op dit moment.” Dat is waar op relatief niveau. Maar op een dieper niveau is de golf altijd water geweest en nooit werkelijk afgescheiden van de oceaan.

Zo zou het kunnen dat er in essentie één bewustzijn bestaat, maar dat dit bewustzijn zich lokaliseert in afzonderlijke perspectieven.

Het lichaam als filter: Een andere manier om het te begrijpen is via het idee van het brein en lichaam als filter of ontvanger (zie ook hoofdstuk 240) Denk aan radiostations. In een stad zweven talloze radiosignalen door de lucht, maar een radio-ontvanger kan er meestal maar één tegelijk afstemmen. Het toestel creëert het signaal niet; het maakt het alleen hoorbaar binnen een bepaalde frequentie.

Het brein werkt op een vergelijkbare manier. Het universele bewustzijn is overal aanwezig, maar elk brein vormt een beperkingsmechanisme dat slechts een specifieke stroom ervaring doorlaat. Daardoor ontstaat een individueel perspectief, een unieke “zender” van ervaringen, herinneringen en gedachten.

Dit zou verklaren waarom jouw bewustzijn voor jou toegankelijk is, maar niet direct voor anderen: elk menselijk systeem is afgestemd op zijn eigen perspectief.

Het is misschien behulpzaam om individualiteit niet te zien als afzonderlijke bewustzijnen, maar als afzonderlijke perspectieven binnen één bewustzijn.

Vergelijk het met een huis met duizend ramen. Het zonlicht buiten is één en hetzelfde, maar elk raam laat het licht op een andere manier binnen: door andere vormen, kleuren of hoeken. Vanuit elk raam lijkt het alsof het licht “van hier” komt, maar in werkelijkheid komt het van dezelfde zon.

In dit beeld is ieder mens een raam waardoor het ene bewustzijn naar zichzelf kijkt.

Het mysterie blijft:

Toch blijft er een element van mysterie. Zelfs als we aannemen dat bewustzijn fundamenteel één is, verklaart dat niet volledig hoe of waarom het zich opsplitst in individuele ervaringsvelden. Filosofen noemen dit soms het probleem van het subjectieve perspectief: waarom bestaat er überhaupt een “ik” dat de wereld vanuit één punt beleeft?

Spirituele tradities antwoorden vaak dat deze differentiatie een manier is waarop het universum zichzelf ervaart. Het ene bewustzijn ontdekt zijn eigen rijkdom door zich te uiten in talloze vormen , mensen, dieren, sterren, gedachten en dromen.

Misschien is de meest vruchtbare houding tegenover deze vraag niet het oplossen van de paradox, maar het leven met beide niveaus tegelijk. Op dagelijks niveau zijn we duidelijk individuen, met eigen gedachten, gevoelens en verantwoordelijkheden. Maar op een dieper niveau kan het besef groeien dat de grens tussen “ik” en “ander” minder absoluut is dan ze lijkt.

In dat spanningsveld , tussen eenheid en individualiteit ,ontstaat een bijzondere ethiek. Als het bewustzijn dat in mij kijkt uiteindelijk hetzelfde is dat door jouw ogen kijkt, dan is zorg voor de ander in zekere zin zorg voor een ander gezicht van hetzelfde geheel.

Zo wordt de vraag naar bewustzijn niet alleen een filosofisch probleem, maar ook een uitnodiging tot een andere manier van kijken: naar onszelf, naar elkaar, en naar het mysterieuze geheel waaruit we voortkomen.