DE SAMENHANG TUSSEN SCHULD, GEHEUGEN, VERGEVING EN BEWUSTZIJN
Ik ontmoet Jezus op een van mijn "reizen" buiten mijn lichaam. Hij vraagt waarom ik niet verder ga met mijn interpretatie van de cursus in wonderen.
'Daar staat mijn hoofd nu niet naar,' antwoord ik.
'Geen wonder met zo'n hoofd, 'lacht hij bulderend.
'Ja kan zo de planken op met die humor van je,'zeg ik, wat nog meer gelach oplevert.
Hoe dan ook, Jezus legt de samenhang uit tussen schuld(gevoel) geheugen , vergeving en bewustzijn. Daarom is dit hoofdstuk best wel een lap tekst geworden maar wel noodzakelijk om te kunnen weergeven wat Jezus bedoelt. In feite zijn er geen woorden voor, maar oké, ik probeer het:
Als het geheugen verdwijnt, verdwijnt dan ook de schuld?
Stel dat je iets verschrikkelijks hebt gedaan. Je hebt iemand vermoord. Je hebt mensen beroofd. Je hebt levens verwoest. En vervolgens gebeurt er iets waardoor je geheugen definitief verdwijnt. Je weet niets meer van wat je hebt gedaan.Ben je dan nog schuldig?
Op het eerste gezicht lijkt het antwoord eenvoudig: natuurlijk. Het feit dat jij je niets meer herinnert, verandert niets aan wat er is gebeurd. De slachtoffers zijn er niet door teruggekomen. Het geld is niet vanzelf teruggekeerd. De gebeurtenissen hebben plaatsgevonden, ook al ontbreken ze in jouw herinnering. Maar wanneer we de vraag vanuit een spiritueel perspectief bekijken, wordt het ingewikkelder.
Want wat noemen we eigenlijk werkelijkheid? Wij gaan er meestal vanuit dat iets werkelijk heeft plaatsgevonden wanneer het zich in de tijd heeft afgespeeld en door anderen kan worden bevestigd. Een moord is dan een gebeurtenis uit het verleden, vastgelegd in herinneringen, camerabeelden, documenten en de gevolgen die zij heeft veroorzaakt.
Maar voor degene die zijn geheugen volledig kwijt is, bestaat die gebeurtenis niet meer als persoonlijke ervaring.
Er is geen herinnering aan een moord.
Geen beeld.
Geen schuldgevoel.
Geen bewustzijn van het slachtoffer.
Geen verhaal waarin hij zichzelf als dader herkent.
Er is alleen het huidige moment.
En daar begint de spirituele tegenstrijdigheid.
Wie is degene die schuldig is?
Wij zeggen: hij heeft het gedaan.
Maar wie is die 'hij'?
Ons dagelijks bewustzijn maakt van ons leven één doorlopend verhaal: gisteren deed ik dit, vandaag doe ik dat en morgen zal ik waarschijnlijk weer iets anders doen. Daardoor ontstaat het gevoel dat degene die gisteren bestond dezelfde persoon is als degene die vandaag bestaat.
Maar wanneer het geheugen volledig wordt weggehaald, wordt die continuïteit verbroken.
De persoon van vandaag zegt: "Ik heb dat niet gedaan. Ik kan me er niets van herinneren."
De buitenwereld zegt:
"Maar jij hebt het wel gedaan."
Beiden kunnen vanuit hun eigen perspectief gelijk hebben.
Objectief gezien heeft de gebeurtenis plaatsgevonden.
Subjectief gezien bestaat zij niet meer.
En misschien onthult dat iets belangrijks over wat wij 'het zelf' noemen.
Wij zijn misschien niet ons verhaal
Een groot deel van ons gevoel van identiteit bestaat uit herinneringen.
Ik ben degene die gisteren iets zei.
Ik ben degene die vroeger gekwetst werd.
Ik ben degene die bepaalde fouten heeft gemaakt.
Ik ben degene die bepaalde mensen heeft liefgehad.
Ik ben degene die spijt heeft.
Maar wat blijft er over wanneer je al die herinneringen wegneemt?
Er blijft bewustzijn.
Er is nog steeds iemand die kijkt.
Iemand die ervaart.
Iemand die aanwezig is.
Het verhaal is verdwenen, maar de aanwezigheid niet.
Het ego bestaat voor een belangrijk deel uit een verzameling herinneringen, ervaringen, overtuigingen en identificaties. Het bewustzijn zelf is iets anders.
Dan ontstaat een merkwaardige gedachte: Misschien kan het bewustzijn niet schuldig zijn, maar alleen de persoon geïdentificeerd als dader.
Dat betekent overigens niet dat daden geen gevolgen hebben. Integendeel.
Op het niveau van de menselijke werkelijkheid hebben ze enorme gevolgen. Een slachtoffer heeft geleden. Nabestaanden hebben verdriet. Een samenleving kan beschadigd zijn. Recht en verantwoordelijkheid blijven daarom noodzakelijk.
Maar spiritueel gezien kunnen we een onderscheid maken tussen de daad en degene die wij denken dat we zijn.
Heeft het verleden überhaupt nog bestaan?
Hier wordt het nog vreemder.
Waar bevindt het verleden zich eigenlijk? Niet in de werkelijkheid van dit moment.
Het verleden bestaat nu alleen als herinnering, document, litteken, gevolg of verhaal.
Wanneer jij je eerste schooldag probeert te herinneren, bestaat die schooldag vandaag nergens als gebeurtenis. Hij bestaat als gedachte in je bewustzijn.
Wanneer je geheugen die gedachte volledig verliest, kun je die gebeurtenis niet meer vinden in je directe ervaring.
Dat betekent niet dat de schooldag nooit heeft plaatsgevonden.
Maar het laat wel zien hoe afhankelijk onze persoonlijke werkelijkheid is van geheugen.
Misschien is dat ook waarom spirituele tradities zoveel nadruk leggen op het huidige moment.
Het verleden kan ons beïnvloeden, maar het kan niet meer worden aangeraakt.
De toekomst kan ons bezighouden, maar zij bestaat nog niet als ervaring.
Wat werkelijk ervaren wordt, gebeurt altijd nu.
Verantwoordelijkheid zonder identificatie
Hier ligt een belangrijk onderscheid.
Spirituele vrijheid betekent niet:
"Ik heb het niet gedaan, want ik ben eigenlijk bewustzijn."
Dat kan een gevaarlijke vorm van spirituele ontkenning worden.
Als iemand een ander heeft vermoord, blijft het noodzakelijk om de menselijke werkelijkheid serieus te nemen. De dader kan niet simpelweg zeggen: "Mijn ware zelf is bewustzijn, dus mijn lichaam heeft het gedaan en ik niet."
Dat is geen bevrijding. Dat is ontkenning.
Werkelijke spiritualiteit vraagt misschien iets veel moeilijkers:
De daad volledig erkennen zonder jezelf voor eeuwig met die daad te vereenzelvigen.
Je hebt iets verschrikkelijks gedaan.
Dat mag je onder ogen zien.
Je mag de gevolgen ervan dragen.
Je mag berouw hebben.
Je mag proberen iets te herstellen.
Maar daar hoeft niet noodzakelijk de conclusie uit te volgen:
"Daarom bén ik een verschrikkelijk mens."
Dat laatste is een identiteit. En een identiteit is een verhaal.
En hier komt vergeving om de hoek kijken. Misschien is vergeving daarom zo radicaal.
Vanuit dit perspectief krijgt vergeving een andere betekenis.
Vergeving betekent niet dat je zegt dat er niets is gebeurd.
Het betekent niet dat een slachtoffer geen recht heeft op gerechtigheid.
Het betekent niet dat kwaad ineens goed wordt.
Vergeving betekent dat je weigert een gebeurtenis uit het verleden eeuwig tot de definitie van een wezen te maken.
De daad blijft een daad. van je ego, je persoonlijkheid.
Maar het bewustzijn hoeft er niet eeuwig in opgesloten te blijven.
Dat is ook wat spirituele vergeving uiteindelijk probeert bloot te leggen: wat je hebt gedaan is niet hetzelfde als wat je in wezen bent.
De vraag is daarom niet: "Hebben die moorden of berovingen wel echt plaatsgevonden als ik ze me niet meer herinner?"
Maar: "Wat betekent het dat wij een gebeurtenis 'echt' noemen?"
Op het menselijke-ego- niveau hebben ze werkelijk plaatsgevonden.
Op het niveau van het geheugen kunnen ze verdwijnen.
Op het niveau van het bewustzijn verschijnt en verdwijnt zelfs het hele levensverhaal.
En 'misschien' blijft daar uiteindelijk alleen datgene over wat geen herinnering nodig heeft om te bestaan: het stille bewustzijn dat nu aanwezig is.
Wij zijn niet de verzameling gebeurtenissen die wij ons herinneren.
Wij zijn zelfs niet de persoon die al die gebeurtenissen heeft meegemaakt.
Wij zijn het bewustzijn waarin het hele verhaal verschijnt.
En dan wordt de vraag naar schuld uiteindelijk een vraag naar identificatie:
Ben ik mijn verleden, of ben ik datgene waarin mijn verleden verschijnt?
Dat is geen vrijbrief om verantwoordelijkheid te ontlopen.
Het is misschien juist een uitnodiging om verantwoordelijkheid te nemen zonder jezelf te verliezen in schuld.
Want zolang je denkt:
"Ik bén mijn verleden,"
blijft het verleden leven.
Maar wanneer je kunt zien:
"Het is gebeurd, ik erken het, ik draag de gevolgen ervan, maar ik ben niet uitsluitend dat verhaal," (vergeving) ontstaat er iets nieuws.
Ruimte.
Bewustzijn.
En heel voorzichtig, de mogelijkheid tot verlossing.